Skip main navigation

نحوه دیده شدنِ یک محوطه

text

نحوه دیده شدنِ یک محوطه – این که یک محوطه چه‌طور در تصویر نمایان می‌شود، روی نحوه‌ای که آن را تفسیر و درک می‌کنیم، تاثیر می‌گذارد. تفسیر تصویر یعنی فرآیند استفاده از دانش‌مان برای این که تصمیم‌ بگیریم چه اجزایی را در یک محوطه باستانی می‌بینیم، و این که این اجزاء ممکن است چه معنایی داشته باشند. برای تعیین آنچه می‌بینیم، باید دو فاکتور اصلی را در نظر بگیریم. در ادامه توضیح می‌دهیم که این دو فاکتور کدام‌ها هستند.

ویژگی‌های تصویر

تصاویر ماهواره‌ای «بُرداری» (rasters) هستند، در واقع از شبکه‌ای از سلول‌ها (یا «پیکسل») تشکیل شده‌اند، که هر کدام مختصات خود را دارند. به زودی دوره‌ي دیگری خواهیم داشت و جزئیات فنیِ ویژگی‌های تصویر را عمیق‌تر بررسی خواهیم کرد. فعلا، کافی است بدانید که نوع و کیفیت تصویر روی آنچه می‌بینیم، تاثیر می‌گذارد (تصویر ۱). هفته پیش گفتیم زاویه‌ای که عکس گرفته شده (عمودی یا مورب) و جایگاه خورشید (و در نتیجه سایه‌ها) می‌توانند روی شکل اجزای تصویر تاثیر بگذارند (تصویر ۲).

دو تصویر از یک محوطه کنار هم نشان داده شده‌اند. تصویر سمت چپ شفاف و واضح است، با کیفیت خوب و بین اشیاء کنتراست بالایی وجود دارد. تصویر سمت راست رنگ‌پریده‌تر است و وضوح کم‌تری دارد.
تصویر ۱: یک قبرستان متعلق به عصر مفرغ آغازین در هلبان، عمان در دو تصویر متفاوت گوگل ارث. توجه کنید که محوطه در تصویر سمت چپ با وضوح بیشتری نشان داده شده است. کیفیت تصویر روی تفسیر تاثیر می‌گذارد. تصاویر © ماکسار تکنولوجیز. (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود) (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود)
یک نمودار خورشید را نشان می‌دهد که مورب بر تپه‌ای می‌تابد، با اشعه‌های خورشید که مثل پیکان هستند، و باعث شده‌اند تا تپه در سمت مخالف خورشید سایه بیندازد. روی تصویر نوشته شده «زاویه تابش خورشید و زاویه دوربین هنگام ثبت تصویر روی آنچه می‌بینیم تاثیر می‌گذارند.» در بالای تصویر در سمت راست، یک تصویر ماهواره‌ای تِلی را نشان می‌دهد که به سمت شمال شرقی سایه انداخته و کنار آن نوشته شده «اغلب تِل‌ها یا محوطه‌های تپه‌ای در تصاویر دیده می‌شوند چون از سطح زمین بلندترند و برای همین ممکن است بسته به زاویه خورشید سایه بیندازند.» در پایین تصویر در سمت راست، یک مجتمع باستان‌شناسی با دیوارهایش سایه انداخته است، و یک برج در یک سمت مجتمع سایه‌ای مشخص و بزرگ انداخته است. کنار آن نوشته شده، «بناهای یادبود،‌ برج‌ها، دیوارها و سایر اجزای محوطه‌های باستان‌شناسی ممکن است سایه بیندازند چون از سطح زمین بالاتر هستند.»
تصویر ۲: زاویه تابش خورشید و سایه‌ای که در نتیجه‌‌ي آن می‌افتد، کیفیت تصویر را تعیین می‌کنند. (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود) (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود)

ویژگی‌های محیطی

فاکتورهای محیطی روی نحوه دیده شدن محوطه‌های باستانی تاثیر می‌گذارند. فاکتورهای کلیدی شامل موارد زیر می‌شوند:

خاک، زمین‌شناسی و ریخت‌شناسی

خاک و زمین‌شناسی محلی روی آنچه در یک تصویر می‌بینیم، تاثیر می‌گذارند. رنگ‌مایه/تک‌رنگ اجزای یک محوطه باستان‌شناسی بسته به رطوبت خاک تغییر می‌کند – خاک خشک‌تر ته‌رنگ روشن‌تری دارد. این ممکن است باعث شود تا اجزای یک محوطه باستانی راحت‌تر دیده شوند. (تصویر ۳). بافت هم قابل ملاحظه است. بعضی از سطوح قلوه‌سنگی را سخت می‌شود تفسیر کرد (تصویر ۴). بعضی از محققان سعی کرده‌اند از روی خاک‌ِ اطراف یک «جزء باستان‌شناسی» محوطه‌ها را شناسایی کنند. اما، هنوز باید کلی کار انجام شود تا بشود این شیوه را به عنوان یک شیوه استاندارد به کار گرفت.

یک نمودار برش مقطعی خاک را نشان می‌دهد. یک آدمک روی سطح زمین ایستاده است. زیر سطح، حفره‌ای بزرگ با خاکی پر شده که با خاک طبیعی پیرامون خود فرق دارد، و با رنگ متفاوتی نشان داده شده است. کنار این تصویر یک عکس ماهواره‌ای از یک محوطه‌‌ باستان‌شناسی شخم‌زده دیده می‌شود و سطح زمین را گیاهی نپوشانده. خاک این محوطه به شکل قابل ملاحظه‌ای از خاک اطرافش رنگ‌پریده‌تر است.
تصویر ۳: تفاوت رنگ خاک باعث می‌شود تا بعضی از اجزای یک محوطه باستان‌شناسی راحت‌تر به چشم بیایند (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود) (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود)
یک تصویر ماهواره‌ای تپه‌ای را نشان می‌دهد که محوطه باستان‌شناسی مشخصی ندارد. با بررسی دقیق‌تر، یک چشم آموزش‌دیده ممکن است چند سازه‌ي سنگی را تشخیص دهد، اما آنها خیلی نامشخص هستند، چون با مصالح و رنگ محیط پیرامون‌شان ساخته شده‌اند.
تصویر ۴: روستای عصر آهن نزدیک رُستاق در عمان را سخت می‌شود به خاطر زمین‌شناسی قلوه‌سنگی آن محل در تصویر گوگل ارث شناسایی کرد. تصویر © ۲۰۲۱ ماکار تکنولوجیز. (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود) (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود)

فصل‌ها و پوشش گیاهی

منظرها در طول سال تغییر می‌کنند. این را می‌شود در پوشش گیاهی متفاوت و مقدار آبی که خاک دارد (رطوبت خاک) (تصویر ۵) دید. پوشش گیاهی می‌تواند محوطه‌های باستانی را آشکار یا پنهان کند، برای مثال در امتداد نوار ساحلی شمال آفریقا (تصویر ۶). بعضی اوقات، در نقاطی که زیر سطح خاک محوطه‌های باستانی وجود دارند، رویش گیاه کمتر است. (تصویر ۷) بعضی از اجزای یک محوطه باستان‌شناسی را می‌شود در بعضی از زمان‌های مشخص در طول سال راحت‌تر مشاهده کرد. (تصویر ۸).

در تصویر سمت چپ، عنجر در لبنان در ماه مه نشان داده شده و انبوهی از گیاهان محوطه را پوشانده‌اند و در تصویر سمت راست، بعد از تابستانی داغ، محوطه در ماه سپتامبر نشان داده شده که علف‌ها در آفتاب سوخته‌اند، و محوطه کاملا نمایان و قابل مشاهده است.
تصویر ۵: تفاوت‌های فصلی در عنجر قابل مشاهده هستند. یک محوطه میراث جهانی یونسکو در لبنان در گوگل ارث دیده می‌شود. تصویر © ۲۰۲۱ سی‌نت/ایرباس
یک تصویر ماهواره‌ای شحات در لیبی را نشان می‌دهد که درختان بیشتر محوطه را پوشانده‌اند و باعث شده تا ارزیابی هوایی یا از راه دور سخت‌ شود.
تصویر ۶: چنانکه در گوگل ارث دیده می‌شود، درختان اطراف شحات را در لیبی پوشانده‌اند. تصویر © ۲۰۱۷ دیجیتال‌گلوب
در سمت چپِ نمودار یک برش مقطعی انبوهی از سنگ‌ها را نشان می‌دهد که زیر زمین هستند. گیاهان در سراسر محوطه رشد کرده‌اند، و جایی که زیرشان سنگ‌ها هستند، گیاهان رشد کمتری داشته‌اند. زیر نمودار نوشته شده، «زه‌کشی بهتر در سطوح سنگی» و بالای آن نوشته شده، «گیاهان به آن خوبی رشد نمی‌کنند.» و در سمت راست تصویر، یک برش مقطعی گودالی را به شکل حرف وی انگلیسی نشان می‌دهد که زیر سطح خاک است. گیاهانی که روی گودال هستند، بهتر از گیاهان اطراف‌شان رشد کرده‌اند. زیر نمودار نوشته شده، «رطوبت خاک بیشتر است» و بالای آن نوشته شده، «گیاهان بلندتر رشد می‌کنند.»
تصویر ۷: گیاه‌نشان‌هایی که پوشش گیاهی ایجاد می‌کند
تصاویر ماهواره‌ای در کنار هم محوطه‌های نیمه‌غرق‌شده‌ای را در دریاچه حمرین در عراق و در وضعیت فصلی متفاوت نشان می‌دهند. در تصویر سمت چپ، سطح آب پایین‌ آمده و بخش بیشتری از زمین و محوطه پدیدار هستند، اما در عکس سمت راست سطح آب بالاتر است و بخش بیشتری از سطح زمین را پوشانده است.
تصویر ۸: دید، ظاهر و سطح محوطه‌های نیمه‌غرق‌شده در دریاچه حمرین در عراق در تابستان و زمستان به شکل قابل ملاحظه‌ای متفاوت هستند (سنتینل-۲ عکس از ای‌اس‌ای). (کلیک کنید تا عکس بزرگ شود) (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود)

فصلی از سال که عکس در آن گرفته می‌شود روی دیدِ اجزای یک محوطه باستان‌شناسی تاثیر می‌گذارد (تصویر ۹). به تصویر ۹ دقیق‌تر نگاه کنید. این تصویر یک مکان مشابه را در فصل‌های مختلف نشان می‌دهد. کدام عکس اجزای یک محوطه باستان‌شناسی را بهتر از سایر عکس‌ها نشان می‌دهد؟

یک محوطه نامشخص در چهار عکس مختلف دیده می‌شود و سطح بسیار متفاوتی از دید را نشان می‌دهد. بنا بر توضیح عکس، این تصویر فصول مختلف را نشان می‌دهد. اما سه عکس به یک فصل تعلق دارند. برای همین، این تصویر شاید بیشتر برای آن باشد که کیفیت تصویر و ویژگی‌های مکانی را نشان دهد که می‌توانند روی دید تاثیر بگذارند.
تصویر ۹: گذر فصول روی چگونگی دیده شدنِ اجزای یک محوطه باستان‌شناسی تاثیر می‌گذارد و این موضوع در چند عکس گوگل ارث مشاهده می‌شود. تصاویر © ۲۰۱۷ دیجیتال‌گلوب. (کلیک کنید تا عکس بزرگ شود) (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود)

پوشش سطح زمین

چگونگی پوشش سطح زمین (مثلا، جنگلی یا مردابی) می‌تواند روی انواع اجزای یک محوطه باستان‌شناسی که می‌توانیم ببینیم، تاثیر بگذارد. (تصویر ۱۰). همچنین، «استفاده از زمین» یعنی شیوه‌ای که انسان‌ها از طریق آن از سطح مشخصی از زمین استفاده می‌کنند، می‌تواند روی محافظت، نحوه دیده شدن و راحتی تفسیر محوطه‌های باستان‌شناسی تاثیر بگذارد.

یک نقشه جهان که دسته‌بندی‌های پوشش سطح زمین را نشان می‌دهد شامل دسته‌بندی‌هایی مثل بیابانی، شهری، گیاهی، علوفه‌ای، غیره.
تصویر ۱۰: یو‌اس‌جی‌اس دسته‌بندی پوشش سطح زمین. (کلیک کنید تا عکس بزرگ شود) (کلیک کنید تا تصویر بزرگ شود)

پوشش ابر

بیشتر سنجش‌گرهای ماهواره‌ای نمی‌توانند از ابرها عبور کنند (در واقع، نمی‌توانند پشت ابرها را ببینند) اگر در عکسی توده‌ای از ابر باشد، ممکن است معنایش این باشد که نتوانیم سطح زمین را واضح ببینیم. پوشش نیمه ابری ممکن است بخش‌هایی از سطح زمین را بپوشاند. ابر کامل این را غیرممکن می‌کند که اصلا بتوانیم چیزی ببینیم. ابرها ممکن است همه جا باشند، اما گستره‌ای که ممکن است ابر خلل وارد کند، بستگی دارد به آن منطقه از جهان که مورد توجه ما قرار گرفته و همچنین بستگی دارد به زمانی از سال که عکس‌ها گرفته‌ شده‌اند. (تصویر ۱۱).

alt_text
تصویر ۱۱: چنان‌که در این عکس گوگل ارث پیداست، ابرها اجزای محوطه‌های باستان‌شناسی را روی زمین می‌پوشانند. در مکان‌های کوهستانی یا ساحلی، این پدیده بیشتر نمایان است. عکس © لندست/کوپرنیکوس. (کلیک کنید تا عکس بزرگ را ببینید. در عکسی که با ماهواره گرفته شده، ابرهای کوچک بخش‌های جداافتاده‌ای از یک منطقه ساحلی را پوشانده‌اند.
This article is from the free online

باستان‌شناسی در خطر: استفاده از دورسنجی برای حفاظت از میراث فرهنگی

Created by
FutureLearn - Learning For Life

Our purpose is to transform access to education.

We offer a diverse selection of courses from leading universities and cultural institutions from around the world. These are delivered one step at a time, and are accessible on mobile, tablet and desktop, so you can fit learning around your life.

We believe learning should be an enjoyable, social experience, so our courses offer the opportunity to discuss what you’re learning with others as you go, helping you make fresh discoveries and form new ideas.
You can unlock new opportunities with unlimited access to hundreds of online short courses for a year by subscribing to our Unlimited package. Build your knowledge with top universities and organisations.

Learn more about how FutureLearn is transforming access to education